کد خبر: ۲۶۱۲۷
تاریخ انتشار: ۱۴ آبان ۱۳۹۶ - ۱۲:۰۵
قنات یا کاریز یا کهریز راه‌آب یا کانالی است که در زیرِ زمین کنده شده، تا آب در آن برای رسیدن به سطح زمین جریان یابد. این جوی یا کانال در عمق زمین برای ارتباط دادنِ رشته‌چاه‌هایی است که از مادر چاه سرچشمه می‌گیرد. مادرچاه‌ها معمولاً یک چشمهٔ زیرزمینی هستند

به گزارش تجارت امروز، قنات‌ها به‌منظور هدایت آب و مدیریّت آن برای کشاورزی و سایر مصارف به کار گرفته می‌شوند. این کانالِ قنات ممکن است تا رسیدن به سطح زمین چندین کیلومتر طول داشته باشد و به محل خروجیِ آب دهانهٔ کاریز یا سر قنات می‌گویند. بر اساس آمار وزارت نیرو در حدود 36300 قنات در ایرن شناسایی شده اند. قنات در کشورهایی که بخشی از ایران بوده اند یا ارتباط فرهنگی با ایران داشته اند دیده می شود. در بین النهرین بخصور عراق و سوریه، پاکستان و افغانستان، غرب چین، کشورهایی جنوب روسیه، کشورهای جوان حاشیه خلیج فارس، شمال آفریقا و جنوب اروپا قنات دیده می شود اما تعداد قناتهای موجود درون ایران به تنهایی از تعداد کل قناتهای خارج از ایران بیشتر است.

۳۷هزار قنات در ایران فعال است

معاون میراث‌فرهنگی کشور گفت: «یکی از قنات‌های مهم ایران قنات قصبه گناباد است که عمیق‌ترین مادرچاه دنیا را دارد و از نظر تکنولوژی و ساختار شگفت‌آور است.»

محمدحسن طالبیان معاون میراث‌فرهنگی 96 در نشست موزه‌های منطقه آسیا و اقیانوسیه شورای بین‌المللی موزه‌ها که از روز دهم تا دوازدهم آبان ماه در چابهار برگزار شد، به ارائه مقاله‌ای درباره ثبت جهانی قنات‌های ایرانی پرداخت و گفت: «بسیاری از مناطقی که استقرارگاه‌های ما در آنجا وجود دارند به خاطر خلق سیستم سنتی است که توانسته تاکنون به کار خود ادامه دهد. در برخی از مناطق کویری ما نیمه چاه‌هایی داریم که در گذشته خلق شده اند و بیش از ۱۲۰هزار قنات وجود دارد که اکنون ۳۷هزار قنات آن فعال هستند.»

او گفت: «ما در کشور می‌بینیم که در دوره هخامنشی به ویژه در بم، جنوب خراسان و مناطق دیگر افراد مختلف درباره خلق قنات در سرزمین ایران در دوره هخامنشی صحبت می‌کردند، به ویژه در مناطقی که چشمه‌هایی وجود نداشته است.»

وی افزود : «در برخی از نقاط سیستم ایجاد این قنات‌ها ساده و در برخی نقاط دیگر پیچیده است.» طالبیان گفت: «بیشتر قنات‌های شهر بم که در دوره‌های مختلفی ایجاد شده‌اند از گسل تغذیه می‌کنند و نوع قنات‌های آن گسلی است. زمانی که زلزله می‌آمده و گسل ایجاد می‌شده از همان جا قنات هم شکل گرفته، بنابراین حیات کنار ممات در این مناطق وجود داشته است.»

طالبیان تصریح کرد: «در دوره اشکانیان و ساسانیان به نظر می‌رسد که تعداد قنات‌ها را توسعه داده‌اند. در دوره دوم ایلخانی‌ها نیز تعداد زیادی قنات وقف شده است.»

۱۱قنات در فهرست جهانی

معاون میراث‌فرهنگی کشور بیان کرد: «ما ۱۱ قنات را از بین ۳۷هزار قنات انتخاب کردیم تا در فهرست میراث جهانی به عنوان قنات‌های ایرانی به ثبت برسانیم. هر کدام از آنها نماینده‌ای از قنات‌های دیگری هستند که به دلایل مختلف جغرافیایی، معماری و... نماینده‌ای از آنها در این فهرست قرار گرفته است. برخی از قنات‌ها به دلیل شرایط جغرافیایی خاص هستند، قنات‌های کوهستانی پیچیده هستند و قنات‌های نیمه کوهستانی ساختار پیچیده‌ای ندارند. بعضی از آنها از رودخانه‌ها تغذیه می‌شوند. یکی از مهم‌ترین قنات‌ها که از نظر تکنولوژی و ساختار بسیار مهم است، قنات قصبه گناباد است که عمیق‌ترین مادرچاه دنیا را دارد.»

طالبیان افزود: «قنات قصبه گناباد ۳۲۰ متر مادرچاه دارد. ناصرخسرو هزار سال پیش درباره آن در کتابش مطالبی نوشته است.»او تصریح کرد: «قنات‌ها شهرها را شکل داده‌اند. بخش‌هایی از آن لایروبی شده اند تا ۳۰ درصد به آب آن اضافه شود. حجم بسیاری از آب این قنات برای کشاورزی و مصرف استفاده می‌شود. قنات جوپار در کرمان نیز دارای مدیریت بسیار مهمی است که به همین دلیل آن را منحصر به فرد کرده است.»

قدیمی ترین قنات ها

جالب است بدانید ؛ در کاوشهای سال 2014 آثار به جا مانده از قناتی در نزدیکی سد سیمره کشف شد که به هزاره سوم پیش از میلاد بر میگردد. در منطقه مکا که عمان امروزی است، قناتی از هزاره دوم پیش از میلاد کشف شده است. سارگون دوم در حمله خود به حوالی دریاچه ارومیه در اوایل قرن هفتم پیش از میلاد از یک قنات نام برده است. در سال 2003 پس از زلزله بم یک قنات کشف شد که بیش از 2000 سال عمر دارد و در اواخر دوره هخامنشی حفر شده بود. قنات قصبه گناباد که همچنان فعال است در دوره هخامنشی ساخته شده است. از دوره هخامنشی به بعد استفاده از قنات بسیار رواج یافت و این شاید یکی از برگهای برنده هخامنشیان در مقابل مادها بود زیرا آنها با استفاده از قنات می توانستند سرزمینهای کشاورزی و در نتیجه مردم بیشتری را در اختیار داشته باشند. هرودوت هم در ظهور هخامنشیان به فعالیتهای کشاورزی آنها اشاره کرده است. سیلاکس فرمانده نظامی داریوش اول در فتح مصر ساخت یک قنات را در مصر در 518 پ م به پایان می رساند.  سایر قناتهای مصر و سوریه در دوره رومیان ساخته شده است.

آشنایی هخامنشیان با تکنولوژی حفر تونل را در حملات نظامی نیز می بینیم. هخامنشیان در حملات خود به شهرهایی که دیوار دفاعی داشتند از حفر تونل در زیر دیوار استفاده می کردند تا به درون شهر یا قلعه دسترسی پیدا کنند. این نوع تونلهای نظامی در حملاتی به مناطقی در ترکیه و قبرس ثبت شده است.

قنات باید هرساله تمیز شود. در هر بهار مقنی ها طول قنات را پیمایش می کنند تا مشکلات آنرا حل کنند. در این صورت قنات می تواند هزاران سال آبدهی داشته باشد. قناتهایی در ایران هستند که بیش از دو هزار سال آبدهی دارند. این در حالی است که سیستم های مشهور آبدهی روم همه به آثاری باستانی تبدیل شده اند.

پولیبیوس یونانی در قرن دوم پیش از میلاد قناتی را در یکی از صحراهای پارس شرح داده است و گفته ایرانیان به صورت مرموزی آب را به سطح زمین می رسانند. ویتروویوس در کتاب خود در 80 پ م ساخت قنات را از نظر تکنیکی توضیح داده است. جمعی از نویسندگان به درخواست عبدالله بن طاهر خراسانی در قرن هشتم قمری کتاب قونی را نوشته اند و در آن ساخت قنات را شرح داده اند. حسن بن حاسب در 1010 میلادی در کتاب استخراج آب‌های پنهانی روش ساخت و نگه داری قنات را شرح داده است.

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر: