کد خبر: ۲۷۸۲۸
تاریخ انتشار: ۱۴ آذر ۱۳۹۶ - ۱۵:۳۵
از نظر من گتوند یکی از پروژه‌های موفق است. اگر سد گتوند نبود یقینا با سیل پنجم فرودین‌ماه امسال همه اهواز را آب می‌گرفت و این از مزایای این سد به شمار می‌رود.

پاسخ مدیر طرح سد و نیروگاه گتوند به اتهامات: سد گتوند نبود همه اهواز را آب می‌گرفت /باید کارون را فراموش کرد /گتوند بی‌تقصیر است

«سد گتوند» مدتی است که به یکی از جنجالی‌ترین سوژه‌های رسانه‌ها بدل شده است. با این حال صحت و سقم مسائل مطرح شده درباره این پروژه همچنان در کش و قوس میان مجریان و کارفرمایان آن با کارشناسان و برخی مسئولان دولتی در هاله‌ از ابهام است.

ناصر کامجو، مدیر امور سد و نیروگاه و تاسیسات زیربنایی شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و مدیر طرح سد و نیروگاه گتوند، به برخی از این سوالات پاسخ داده است:

احداث سد گتوند از چه زمانی آغاز شد؟

مطالعات مرحله شناخت سد و نیروگاه گتوند را شرکت‌های مشانیر و لامایر در سال 68 انجام دادند. مطالعات مرحله اول نیز توسط مشاورین مشانیر و کایتک چین و با نظارت عالی شرکت لامایر از سال 72 شروع شده و در سال 76 خاتمه یافته است. ماحصل مطالعات انجام‌شده یک سد خاکی با هسته رسی به ارتفاع 180 متر و یک نیروگاه 2 هزار مگاواتی بود.

مطالعه مرحله دوم نیز در سال 81 از سوی کارفرما به مشانیر و کایتک ابلاغ می‌شود که قرار بود یک شرکت فرانسوی هم به عنوان مشاور کارفرما در این پروژه همکاری کند.

عملیات اجرایی تونل‌های انحراف آب هم در سال 76 شروع شد و در اردیبهشت 82 انحراف رودخانه کارون در محل سد گتوند صورت گرفت. قراردادهای عملیات اجرایی سد و سرریز و تونل‌های آب‌بر و آبگیر در سال 77 و در زمانی که مشانیر و کایتک مشاور طرح بودند، انجام شد و قرارداد تجهیزات نیروگاه هم در سال 79منعقد شده است.

چه زمانی مشاور این سد تغییر کرد و علت آن چه بود؟

با توجه اینکه مشانیر و کایتک نتوانستند جانمایی کلی و قابل قبولی برای سد گتوند ارائه دهند، اواخر سال 81 کارفرما ادامه پروژه را از مشانیر و کایتک گرفته و به مهاب قدس و یک شرکت فرانسوی واگذار می‌کند. در ابتدا مهاب قدس قرارداد مطالعات مرحله اول را بازنگری می‌کند و سپس مطالعات مرحله دوم هم به همین ترتیب واگذار می‌شود.

از اوخر سال 81 شرکت مهاب قدس و شرکت کوئینه پلیه فرانسه به این طرح ورود می‌کنند و از سال 84 به بعد به بررسی وضعیت مخزن می‌پردازد. به علت اینکه پیش از سد گتوند مدیر پروژه کارون 3 هم بودم، اشراف کاملی به مجموعه حوزه کارون دارم.

درباره وضع جغرافیایی منطقه‌ای که سد گتوند در آن احداث شده اطلاعات صد و نقیضی وجود دارد. لطفا درباره آن کمی توضیح دهید.

وضع آب رودخانه کارون تا سد شهید عباسپور از کیفیت خوبی برخوردار است و EC آن حدود 500 است. حدود یک کیلومتر بالاتر از سد مسجد سلیمان رودخانه فصلی دولاب با دبی‌ از یک متر مکعب در ثانیه تا حدود 300 متر مکعب در ثانیه وجود دارد که در مواقع بارندگی آب شور را وارد مخزن می‌کند. بر این اساس EC آب رودخانه کارون حدود 150 تا 200 واحد در محل سد مسجد سلیمان افزایش می‌یابد.

رودخانه کارون از محل سد مسجد سلیمان تا محل سد تنظیمی گتوند در 6 نقطه سازند گچساران را قطع می‌کند. سازند گچساران متشکل از 6 تا 7 لایه‌بندی است که معمولا یک یا دو عدد از این لایه‌بندی‌ها از نمک تشکیل شده است، اما لایه‌های نمک همیشه در عمق قرار دارند.

در مطالعات مرحله شناخت چندان به موضوع سازند گچساران عنبل پرداخته نشده و تنها اشاره‌ای کوتاه به آن صورت گرفته است. علت این بی‌توجهی از سوی مشانیر و کایتک مشخص نیست. باید مقداری عمیق‌تر و دقیق‌تر این موضوع را مورد بررسی قرار داده و به نتیجه قطعی می‌رسیدند.

همزمان با انجام مطالعات مرحله دوم و سوم در مهاب قدس سازند گچساران بیش‌تر مورد بررسی قرار گرفت. از طرفی این مطالعات به علت وجود چند حلقه چاه نفت در منطقه و استخراج روزانه حدود 8 هزار بشکه نفت ضرورت بیش‌تری پیدا می‌کرد. با انجام مطالعات بیش‌تر متوجه شدیم که سازند گچساران از مسجد سلیمان تا سد تنظیمی گتوند در 6 نقطه رودخانه کارون را قطع می‌کند و تنها در سازند گچساران عنبل برون‌زد نمک وجود دارد. این موضوع به صورت پچ‌های نمکی است و نه گنبد یا کوه نمک.

برای شناخت از عناصر تشکیل دهنده سازند در مرحله اول 7 گمانه‌ در عمق‌های مختلف تا 180 متر حفاری شد.

لین نتیجه حاصل شد که حدود 50 درصد از سازند گچساران عنبل از مارن رسی، حدود 26 درصد ایندریت، حدود 18 درصد نمک و 6 درصد از فضای خالی و... تشکیل شده است.

این موضوع به کارفرما اعلام شده بود؟

با توجه به عناصر تشکیل دهنده سازند گچساران عنبل و انجام مطالعات کیفی آب در زمان آبگیری سد گتوند مشخص شد که اگر اقدامی بر روی سازند صورت نگیرد، کیفیت آب در سال اول آبگیری تحت تاثیر قرار خواهد گرفت بنابراین برای بررسی بیش‌تر این مطالعات کارفرما قراردادی با شرکت SRk انگلیسی و DHI دانمارک منعقد کرد تا بر روی مدل‌های کیفی آب کار کنند.

بازنگری مطالعات مرحله نخست و دوم به مهاب‌ قدس و شرکت کوئینه بلیه فرانسه واگذار شد، اما این شرکت فرانسوی مدعی شد که مطالعات کیفیت آب و نمک جزو شرح خدمات آن نیست و به همین علت هم ورودی به این موضوع پیدا نکرد.

شرکت DHI پیشنهاد کرد که 9 گمانه‌ دیگر نیز برای بررسی بیش‌تر عناصر تشکیل‌دهنده سازند گچساران انبل صورت گیرد که نتایج آن تفاوت فاحشی با 7 گمانه دیگر نداشت. نتایج مدل کیفی بیانگر این امر بود که در سال نخست آبگیری با مشکلات کیفی آب مواجه خواهیم شد، بنابراین پیشنهادی به مرکز تحقیقات آب برای مدل کردن این سازند دادیم که البته این امر نیز به دلایل مختلفی اجرایی نشد.

بر این اساس مدل فیزیکی در کارگاه محل سد ایجاد و مراحل مختلف آبگیری در منطقه سازند گچساران بر روی مدل پیاده شد. در این میان شرکت‌ها و مشاوران زیادی ادعای رفع این معضل را داشتند، اما متاسفانه نتوانستیم پاسخی از هیچ یک از مدل‌ها دریافت کنیم، چرا که درصورت ایجاد کوچک‌ترین روزنه در سازند و رسوب آب به پشت لایه‌بندی، همه اقدامات صورت گرفته از بین می‌رفت.

ایده ایجاد پتوی رسی بر روی سازند گچساران از کجا شکل گرفت؟

بر اساس اقدامات انجام شده درباره ریختن رس با رطوبت 3 درصد بالای اپتیمم مشخص شد که حدود 70 درصد نمک بازیافت و فقط 30 درصد انحلال پیدا می‌کند. با توجه به اینکه ایجاد پتوی رسی بهترین گزینه برای پوشش پچ‌های نمک محسوب می‌شد، اقدام به ایجاد آن کردیم. همزمان با پتوی رسی تمهیدات دیگری مانند حفاری 3 تونل انحراف برای عبور دادن آب در زمان بروز سیلاب نیز تعبیه کردیم.

در صورت سر ریز کردن سدهای بالادست، آب در پشت سد بعدی جمع می‌شود، ولی ما پس از گتوند سدی برای ذخیره آب نداشتیم و اگر سریز می‌شکست، هم گتوند و اهواز دچار آبگرفتگی می‌شدند.

با توجه به اینکه 2 عدد از تونل‌های انحراف در زمان بهره‌برداری کاملا مسدود شده بود و استفاده دیگری نداشت، بنابراین از یکی از آنها به عنوان تخلیه‌کننده تحتانی در مواقع اضطراری استفاده کردیم. از طرفی این آبگیرها بدون دریچه تعبیه شده بودند که با توجه به قابل قبول نبودن این امر، سازه آبگیر جدیدی در دو تراز و همراه با دریچه نیز تعبیه شد.

در این میان خط قرمزی هم برای میزان ای سی یا املاح موجود در آب نسبت به میزان 50 سال گذشته آن در فصول مختلف تعیین شد که بر اساس آن در صورت رسیدن EC آب خروجی از سد گتوند به 2 هزار واحد، کیفیت آب از خط قرمز عبور کرده است.

EC نرمال و طبیعی آب باید چه میزان باشد؟

ای‌سی آب مقطر صفر است و طبق استاندارد‌ها حداکثر EC مطلوب آب شرب 1530 و حداکثر مجاز آن 2 هزار و 350 متر میکرو موس بر سانتی متر تعیین شده است. برخی محصولات مانند هویج به EC بالا بسیار حساس است، اما مثلا نیشکر این طور نیست.

ظاهرا قرار شده بود که آب شور با احداث لوله از مخزن سد خارج شود؟

در تونل انحراف میانی دو تراز آبگیری پیش‌بینی کردیم تا در صورت شوری آب در کف مخزن بتوانیم با لوله تعبیه‌شده آن را به خارج هدایت کنیم.

نمک موجود در سازند گچساران در تراز 110 تا 200 آن هم به صورت پچ بود، در حالی که تراز نرمال 230 و تراز آب رودخانه هم 85 بود، بنابراین مرحله نخست آبگیری از تراز 85 تا 140 متر بوده است. علت انتخاب تراز 140 متر هم این بود که دهانه پایینی تخلیه‌کننده تحتانی از 123 تا 131 متر بود و ما برای جلوگیری از ایجاد گرداب تا تراز 140 متر آبگیری کردیم.

در این مرحله وضعیت آب طی حدود 3 ماه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت و قرار شد که مرحله دوم آبگیری همزمان با بهبود کیفیت آب انجام شود.

با توجه به اینکه تراز دهانه دوم تخلیه‌کننده 158 متر بود، بنابراین در مرحله دوم آبگیری تا تراز 160 متر پیش رفتیم. با بهبود روزافزون کیفیت آب مرحله سوم آبگیری نیز آغاز شد و تراز تا 185 متر افزایش یافت. علت انتخاب تراز 185 متر نیز دستیابی به قابلیت راه‌اندازی نیروگاه بود.

اگرچه عمق کف نیروگاه 160 متر است، اما برای جلوگیری از ایجاد گرداب باید عمق غرق‌آبی نیز در نظر گرفته شود تا در صورت ایجاد گرداب، آب تا نیروگاه پیش روی نکند. به همین علت نیز مرحله سوم آبگیری را تا تراز 185 متر انجام دادیم.

بر این اساس آبگیری در سال 90 آغاز شد و در فرودین 91 تراز آب به 185 متر رسید. در اردیبهشت ماه نیز نخستین واحد نیروگاه سد گتوند به شبکه سراسری پیوست. تا بهمن ماه همان سال نیز 4 واحد دیگر نیروگاه گتوند وارد مدار شد. در این بازه زمانی مرحله چهارم آبگیری را نیز شروع کردیم و تراز آب تا 206 متر رسید. البته تراز نرمال 230 متر بود.

در زمان رسیدن آب به تراز نیروگاه به علت اینکه لایه‌بندی هم در مخزن ایجاد شده بود، بنابراین آبی خروجی از واحدهای نیروگاه دارای EC معادل 900 تا 950 را نشان می‌داد که از وضعیت طبیعی رودخانه هم بهتر بود.

شما ادعای شور شدن آب رودخانه کارون با آبگیری سد گتوند را رد می‌کنید؟

اطلاعات دریافتی از آب و برق خوزستان درباره کیفیت آب رودخانه کارون از 14 سال گذشته نشان می‌دهد که متوسط EC آب رودخانه کارون در محل سد تنظیمی گتوند در سال آبی 76-77 هزار و 67، در سال آبی 77-78، یک هزار و 105، در سال آبی 89-90، هزار و 352 و میانگین EC آب در این سال‌ها یک هزار و 102 بوده است.

نکته قابل توجه اینجاست که باید تمهیدات لازم از زمان آغاز خشکسالی‌ها صورت می‌گرفت تا وضعیت آب با گذشت زمان بدتر نشود. ما آب خروجی از سد گتوند را همواره با EC معادل دو هزار تنظیم کردیم و تنها در یک مقطع زمانی کوتاه از آذر تا اسفند ماه سال 91 این میزان به یک هزار و 900 رسیده است. از آن پس هم میانگین EC همواره حدود 1200 بوده است.

واقعیت این است که متاسفانه افراد در زمینه‌های مختلف به عنوان کارشناس صحبت می‌کنند و صحبت کردن این افراد درباره گتوند بدون مستندات لازم اقدامی بسیار سهل و راحت خواهد بود.

پس چه عاملی رودخانه کارون را شور و آلوده کرده است؟

کارون بزرگ از دو رودخانه کارون و رودخانه دز تشکیل شده است که در شمال اهواز و در محل بند قیر به هم می‌پیوندند. به عبارت دیگر آنچه در اهواز می‌بینیم رودخانه کارون بزرگی است که از دو رودخانه کارون و دز تشکیل شده است.

ما گزارشی از عوامل اثرگذار بر روی کیفیت آب رودخانه کارون از سد مسجد سلیمان تا محل سد تنظیمی گتوند و از سد تنظیمی گتوند تا اهواز، خرمشهر و آبادان ارائه کرده‌ایم. در این گزارش کیفیت آب رودخانه دز از محل بالادست دز تا زمان جریان آن در محل‌های بندقیر، ملاثانی، اهواز، خرمشهر و آبادان مورد بررسی قرار گرفت. هرچند که این اقدام جز شرح خدمات ما نبود، به علت اطلاع‌رسانی‌های ناصحیح آن را منتشر کردیم.

چشمه‌ها و رودخانه‌های زیادی از محل سد مسجد سلیمان با دبی دائمی 30 متر مکعب در ثانیه با EC حداقلی 3 تا 4 هزار وارد رودخانه کارون می‌شوند، بنابراین یکی از عوامل اثرگذار در بالادست سد تنظیمی گتوند در واقع همین چشمه‌ها و جویبارها هستند.

اما پایین‌تر از سد تنظیمی گتوند یعنی پیش از شوشتر، رود دشت بزرگ را داریم که با دبی حدود 20 متر مکعب بر ثانیه آبی با EC 20 هزار واحد را وارد می‌کند. به عبارت دیگر از زمان رهاسازی آب از محل سد تنظیمی گتوند تا زمان رسیدن به شوشتر حدود 160 تا 170 واحد به ای‌سی آن اضافه می‌شود.

در زمان رسیدن آب به شوشتر، رودخانه کارون به دو شاخه اصلی شطیط و گرگر تقسیم می‌شود. متاسفانه بر روی شاخه گرگر حدود 17 هزار هکتار مزرعه پرورش ماهی وجود دارد که EC آب به علت اضافه شدن موادی برای تغذیه ماهیان باز هم افزایش می‌یابد. EC آب رودخانه پس از هر بار استفاده و بازگردانده شدن 3 برابر می‌شود. فاضلاب‌های شوشتر و پساب‌های کشاورزی هم به رودخانه گرگر باز گردانده می‌شوند.

از طرفی کانالی در تکیه‌گاه سمت چپ سد تنظیمی گتوند برای تامین آب دشت عقیلی و کانال دیگری در تکیه سمت راست آن برای برداشت آب کشت و صنعت کارون با ظرفیت 90 متر مکعب بر ثانیه احداث شده است.

در شمال اهواز کشت و صنعت‌های هفت تپه، کارون، امام خمینی و دهخدا توسعه یافته‌اند که دو کشت و صنعت از رودخانه کارون در محل سد تنظیمی گتوند و 3 کشت و صنعت دیگر از رودخانه دز آبگیری می‌کنند. تنها 70 درصد آب کشت و صنعت امام‌خمینی به رودخانه کارون و شاخه شطیط باز می‌گردد. دیگری به هورالعظیم و 3 کشت و صنعت هم به رودخانه دز می‌ریزند. حدود 600 واحد EC آب در انتهای رودخانه شطیط به عنوان شاخه اصلی کارون به علت فعالیت کشت و صنعت امام خمینی افزایش می‌یابد.

بر همین اساس این کشت و صنعت‌ها موجب افزایش EC آب سد گتوند می‌شوند. کشت و صنعت‌ها راحت‌ترین مسیر را برای دفع فاضلاب خود پیدا کرده و آب را به داخل رودخانه رها می‌کنند. هیچ کسی هم توجهی به این امر ندارد. حتی مطالب منتشر شده از سد گتوند در رسانه‌ها نیز در واقع حرکت رو به جلوی این کشت و صنعت‌هاست.

گفته می‌شود که شکست پوشش رسی در سازند گچساران موجب شور شدن آب سد به بیش از 4 برابر مجاز شده است.

منتقدان چون مستنداتی در این باره ندارند چنین مطالب را عنوان می‌کنند. در تابستان سال گذشته که برخی نیروگاه‌های حرارتی در حالت تعمیر بودند، میزان تولید و نیاز مصرفی برق به یکدیگر نزدیک شد. برخلاف اینکه نیروگاه‌های آبی برای تولید در زمان رسیدن به پیک بار شبکه تعریف شده بودند، اما نیروگاه‌های آبی کارون 3 و 4، شهید عباسپور و مسجد سلیمان به مدار آمدند و مخازنشان از خردادماه تا پایان شهریورماه تقریبا خالی بود. آب اینها به پشت سد گتوند آمد.

علت اینکه آب از سدهای بالادستی خالی شد، برای این بود که مردم در تابستان و ایام ماه مبارک رمضان به خاموشی نخورند و در این میان نیز گتوند به عنوان پایین دست‌ترین سد باید آب‌ها را ذخیره می‌کرد.

از طرفی سد خاکی پس از احداث نشست می‌کند و کاهش 2 تا 3 درصدی ارتفاع در آن مجاز است. این پتوی رسی هم سد خاکی محسوب می‌شود و کسانی که ادعای شکست آن را دارند باید به این امر توجه کند.

شما هر سد خاکی را مورد بازدید قرار دهید، یقینا با ترک‌هایی در سطح آن روبه‌رو خواهیم شد. البته باید این نکته را نیز در نظر گرفت که سد خاکی خود را ترمیم می‌کند و علت این امر نیز ترمیم رس در صورت شکست با رس است. به هر میزان که پتوی رسی شکست بخورد، رس تشکیل دهنده آن این شکست‌ها را ترمیم می‌کند.

کسانی که چنین ادعایی را مطرح می‌کنند، ببینند آیا نمکی در سازند گچساران رخ‌نمود دارد؟ خیر. هیچ نمکی دیده نمی‌شود.

قرار بود نمک سازند گچساران به وسیله لوله‌کشی به کارخانه پتروشیمی فرستاده شود. این طرح همچنان پابرجاست؟

ما در تونل انحراف میانی یک خط لوله 1200 متری نصب کردیم تا در صورت مناسب نبودن کیفیت آب، این آب شور به خلیج فارس و یا هر منطقه دیگری انتقال داده شود. این گزینه منتفی نشده است، اما من به عنوان مشاور طرح دیگر اعتقادی به آن ندارم، چرا که در حال حاضر نرخ ورودی نمک به مخزن ما با EC یک هزار و 100 و کم‌تر از میانگین EC گذشته است. با احتساب این EC روزانه حدود 8 هزار تن نمک در حال خارج شدن است.

میزان EC نمک ورودی به مخزن 3 هزار واحد و منفی است، بنابراین ظرف 4 تا 5 سال آینده تمام می‌شود و نیازی به احداث لوله نیست.

کارشناسان همواره به نادیده گرفته شدن زندگی روستاییان حاشیه سد گتوند و زیر آب رفتن تعدادی از روستاها و مسیرهای ارتباطی با آبگیری این سد انتقاد دارند. آیا در ابتدای جانمایی سد گتوند این روستاها وجود داشت؟

عموما آبادانی‌ها در کنار رودخانه‌ها و نواحی دارای منابع آبی ایجاد می‌شوند. این روستاها پیش از شروع مطالعات اولیه طرح و مکان‌یابی سد وجود داشته‌اند، اما با گذشت زمان بر تعداد آنها افزوده شده است. باید این نکته را در نظر داشت که ممکن است با هر آبادانی حتی احداث یک جاده هم بسیاری از خانه‌ها دچار مشکل شوند.

هرچند پس از آغاز عملیات احداث سد گتوند تاکنون منطقه کمی توسعه یافته، واقعیت امر این است که روستاها پیش از آن وجود داشته‌اند.

البته خوشبختانه در گتوند خسارت مخزن چندان نیست. برخی سدهای در حال احداث در مسیر باغ‌ها و آبادانی‌ها قرار می‌گیرد و این امر خسارت مخزن را بالا می‌برد. از طرفی در سد بختیاری به علت کوهستانی بودن و صعب‌العبور بودن منطقه هیچ خسارت مخزنی وارد نشد.

به نظر می‌آید مدت زمان اجرای پروژه خیلی طولانی بوده است.

سیستم انحراف از سال 76 آغاز شده و عملیات انحراف در اردیبهشت‌ماه سال 82 صورت گرفت. با توجه اینکه پیش از آغاز عملیات انحراف نمی‌توان عملیات سدسازی را آغاز کرد، بنابراین عملیات احداث سد از سال 82 شروع شده و در مرداد ماه سال 90 آبگیری انجام شد.

زمان احداث سد باید پس از آغاز عملیات انحراف در نظر گرفته شود که با احتساب این امر مدت زمان احداث گتوند 8 سال خواهد بود. هرچند که این مدت زمان نیز برای احداث یک سد زیاد است. متاسفانه در کشور ما بسیاری از پروژه‌ها به صورت همزمان آغاز و سپس به علت نبود اعتبارات و منابع مالی کافی متوقف می‌شوند.

در کشورهای صنعتی و پیشرفته اعتبار یک پروژه در ابتدای شروع عملیات تخصیص داده می‌شود، بنابراین طرح دیگر مشکل مالی نخواهد داشت و در صورت وجود مشکل، این امر به اعمال مدیریت ناصحیح باز می‌گردد. اما متاسفانه ما همواره در کشور با مشکل کمبود اعتبارات مواجه هستیم و به همین علت نیز زمان اتمام پروژه‌ها طول می‌کشند.

در پروژه‌ای که برای آن 5 سال طول مدت اجرا و 50 سال طول دوره خدمات‌دهی تعریف می‌شود، اما تخصیص اعتبارات آن 15 سال زمان‌ می‌برد، یقینا ارزیابی اقتصادی دیگر معنایی نخواهد داشت.

کما اینکه شاید اهداف تعریف‌شده اولیه نیز برای پروژه با طولانی شدن مدت زمان اجرا دیگر موضوعیت نداشته باشند. متاسفانه پروژه احداث سد گتوند 2 سال به علت نبود اعتبارات کافی متوقف شد.

هزینه احداث سد گتوند تاکنون چه میزان بوده است؟

تاکنون حدود یک هزار و 500 میلیارد تومان برای احداث سد و سر ریز، حوضچه و آبگیر سد گتوند هزینه شده است، اما احداث سد هزینه‌های جانبی هم دارد. به طور مثال در جریان احداث و آبگیری سد بخشی از جاده مسجد سلیمان به زیر آب رفته یا چند روستا استملاک شده‌اند که در مجموع حدود 2 هزار و 500 میلیارد تومان نیز برای این بخش هزینه شده است.

البته باید این نکته را در نظر داشت که درآمد حاصل از برق تولیدی نیروگاه گتوند هزینه‌های احداث را پوشش می‌دهد. از زمان وارد مدار شدن نخستین واحد نیروگاه گتوند در اردیبهشت سال 91 تاکنون حدود 6 هزار میلیون کیلووات ساعت برق تولید شده که با احتساب نرخ تضمینی خرید 460 تومان برای هر کیلووات برق نیروگاه‌های کوچک از سوی وزارت نیرو، هزینه اولیه احداث سد جبران شده است.

آورد سالیانه رودخانه کارون در وضع نرمال و نه خشکسالی حدود 14 میلیارد متر مکعب است. این در حالی است که مجموع ظرفیت 5 سد احداث‌شده بر سر شاخه‌های این رودخانه نیز 14 میلیارد متر مکعب است و درواقع این سدها کل آب کارون را در وضع نرمال می‌گیرند. چرا باید این تعداد سد بر روی سرشاخه‌های کارون ساخته شود؟

آورد سالیانه کارون در شرایط نرمال از 7 میلیارد متر مکعب تا 23 میلیارد مترمکعب بوده است، اما این آورد در چند سال اخیر به حدود 8 میلیارد متر مکعب رسیده است.

از طرفی سدها در کشورها به ویژه در کشور خشکی مانند ایران برای وضعیت ترسالی ساخته می‌شوند. سد فی نفسه آب نمی‌خورد. جای تعجب است که گفته می‌شود سدهای ساخته‌شده بر روی کارون، آب رودخانه را خشک کرده‌اند. عمده بارندگی‌های کشور در 3 ماه دی، بهمن و اسفند اتفاق می‌افتد و سدها نیز برای جلوگیری از بروز سیل و یا رفتن آب به خلیج‌فارس احداث شده‌اند تا آب ذخیره شده و در فصول مورد نیاز مردم در دسترس باشد.

دبی پایه باید در دهانه خلیج‌فارس یعنی اروندرود و بهمن‌شیر اهواز 250 متر مکعب بر ثانیه باشد. این در حالی است که به اعتقاد کارشناسان 5 سد سرشاخه‌های کارون دبی پایه را به یک‌چهارم کاهش داده و این امر موجب بازگشت آب شور از دهانه خلیج‌فارس شده است.

علت تاکید بر دبی 250 متر مکعب بر ثانیه در این ناحیه این است که ارتفاع جز و مد در خلیج‌فارس به 9 متر می‌رسد و در صورت نبود آب شیرین در رودخانه ممکن است آب شور در زمان مد تا 100 کیلومتر و حتی اهواز نیز پیش رود. بر این اساس آب شیرین رودخانه به عنوان سدی برای بازگشت آب شور عمل می‌کند.

حالا فرض را بر این می‌گیریم که سدی در این ناحیه وجود نداشته باشد. دبی طبیعی رودخانه کارون حدود 60 متر مکعب بر ثانیه و دبی دز 40 متر مکعب بر ثانیه است، بنابراین چطور می‌توان برای مقابله با بازگشت آب شور 250 متر مکعب آب در اروندرود داشته باشیم. این سدها هستند که آب مورد نیاز را تنظیم می‌کنند و در صورت نبود آنها در واقع تنها 100 متر مکعب آب در اروندرود وجود داشت.

اکنون سدها در حال رهاسازی آب هستند و به همین علت نیز دبی در اهواز کم‌تر از 250 متر مکعب نیست. البته دبی پایه رودخانه کارون و دز در اهواز 600 متر مکعب در وضعیت نرمال است، اما برای اینکه آب شور به عقب باز نگردد به 250 متر مکعب آب نیاز داریم که این وظیفه را در حال حاضر سدها بر عهده دارند.

پس چرا گفته می‌شود که بازگشت آب شور حدود یک میلیون نفر از نخل‌های مناطق اروندرود و بهمن‌شیر را خشک کرده است؟

ما در وضع خشکسالی هستیم و برای مقابله با برگشت آب شور باید یک سری اقدامات صورت می‌گرفت که اکنون برای انجام آنها دیر شده است. با این حال دبی آب در اهواز به هیچ وجه کم‌تر از 250 متر مکعب بر ثانیه نبوده است.

بسیاری از کارشناسان محیط زیست معتقدند که مجریان سد گتوند در ابتدا به دنبال انکار سازند گچساران بودند اما با آبگیری سد و شور شدن آب به ناچار به این امر اشاره شد.

در فاز شناخت باید پتانسیل احداث سد در منطقه ارزیابی شود. سپس در مرحله نخست همه مسائل زمین‌شناسی به لحاظ آب‌بندی، آب‌گذری،‌ خسارت مخزن، خسارات زیست‌محیطی، هواشناسی و تبخیر بررسی می‌شود.

پس از تصویب مرحله نخست هم باید جزئیات برای اجرای پیمانکار طراحی شود. در مطالعات مرحله دوم دیگر به سراغ شناسایی مخزن نمی‌روند و تنها باید طراحی تفصیلی بر روی آن صورت گیرد. پس از طراحی تفصیلی نیز فهرست مقادیر و اسناد مناقصه تهیه و پروژه اجرایی می‌شود.

از سال 83 به بعد بر روی سازند گچساران تمرکز شد و متاسفانه پیش از آن کم‌تر به این موضوع پرداخته شده بود. اگر چه باید این مسائل در زمان مطالعات اولیه دیده می‌شد، اما متاسفانه در مرحله شناخت و مرحله نخست مطالعات جامعی بر روی مخزن صورت نگرفته بود.

با توجه به تاکید رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بر توقف آبگیری سد گتوند و اشاره ضمنی رئیس‌جمهوری بر این امر، پیش‌بینی شما برای ادامه عملیات احداث چیست؟ آیا احتمال توقف ادامه پروژه وجود دارد؟

باید این نکته را در نظر داشت که در هر موضوعی عموما کلیاتی به رئیس‌جمهوری منتقل می‌شود و ایشان نیز دستور بررسی موارد ذکر شده را می‌دهند. کلنگ احداث سد گتوند سال 76 خورد و سازمان حفاظت محیط زیست در آن زمان همه مجوزهای لازم را تایید کرده است، بنابراین این نقل قول‌ها در زمان رسیدن به کار کارشناسی ملغی می‌شوند. بررسی کارشناسانه، صحبت کردن در پشت تریبون نیست، بلکه باید برای هر مطلب ذکر شده مستندات ارائه شود.

من همه مستندات خود را درباره میزان EC از روز نخست آب‌گیری سد گتوند ارائه می‌کنم و کسانی هم که مدعی شور شدن آب پس از آبگیری گتوند هستند، باید مستندات خود را ارائه دهند.

ما با توجه به حواشی ایجاد شده درباره سد گتوند اقدام به خرید دستگاه‌های EC سنج از نروژ کردیم و با اینکه بررسی این امر از شرح وظایف ما نبود، اما تاکنون 25 مرحله شناسایی انجام و در تمامی مراحل دز به عنوان آلوده کننده‌ترین منبع رودخانه کارون شناخته شد.

از نظر من گتوند یکی از پروژه‌های موفق است. اگر سد گتوند نبود یقینا با سیل پنجم فرودین‌ماه امسال همه اهواز را آب می‌گرفت و این از مزایای این سد به شمار می‌رود.

بحث‌های مطرح شده درباره این سد به علت تصمیم‌های مدیریتی اتخاذ شده در گذشته است که حالا می‌خواهند در پشت گتوند آنها را پنهان کنند، اما در زمان رسیدن این اظهارات به بحث‌های کارشناسی ما به عنوان مشاوران طرح، مستندات خود را ارائه می‌کنیم.

یقینا هیچ طرحی بدون اشکال نخواهد بود و شما به عنوان مجری سد گتوند به مزایای طرح مانند تنظیم آب پایین دست اشاره کردید. ولی واقعا این پروژه هیچ عیبی ندارد؟

اینکه در گذشته مطالعات جامعی بر روی مخزن سد صورت نگرفته است، از معایب پروژه محسوب می‌شود، اما با این حال مشاور طرح دست بر روی دست نگذاشته است و این طور نیست که به فکر رفع مشکلات پروژه نبوده باشد.

مجموع آب شور موجود در مخزن سد گتوند تنها 5 درصد کل حجم 5 میلیارد متر مکعبی آن است. در زمان احداث سد دز در سال 1340 حجم مخزن 3 میلیارد متر مکعب بوده است، اما اکنون حجم مخزن این سد به علت پر شدن از رسوب به 1.5 میلیارد مترمکعب رسیده است.

در زمان رسوب‌گذاری سد دز آیا آب گل‌آلود به مردم و کشاوران داده شد؟ رسوب در ته مخزن ته‌نشین شده و آسیبی به کسی وارد نمی‌کند و تنها عمر سد در این فرآیند کاهش می‌یابد.

در زمان بهره‌برداری از سد سفیدرود در سال 40 حجم مخزن آن یک میلیارد و 800 متر مکعب بود که در حال حاضر به 900 میلیون متر مکعب رسیده است. با وجود تخلیه کانالی رسوب‌ها اما باز هم بخشی از حجم مخزن با رسوب پر شده است. اما سوال اینجاست که آیا این سد در این چند سال آب گل‌آلود به مردم داده است؟

نمک مخزن سد گتوند نیز حالت همین رسوب را دارد که به علت غلظت بالا دچار انحلال و شستگی با آب بالا دست خود نمی‌شود. اینکه در مطالعات روز نخست و مرحله اول مطالعات کافی بر روی مخزن صورت نگرفته است و نمک‌ها خوب شناسایی نشده‌اند، صحیح است، اما پس از آن کم‌کاری صورت نگرفته است.

اگر سوال شود که آیا اقدامی بیش از آنچه که امروز صورت گرفته می‌توانید برای سد انجام دهید، پاسخ منفی می‌دهم، چرا که تاکنون هیچ کوتاهی صورت نگرفته است.

سد گتوند از پروژه‌های موفق سدسازی کشور است چرا که با توجه به تشکیلات زمین‌شناسی منطقه، کل نشتی این مخزن با طول 90 کیلومتر تنها 250 لیتر در ثانیه است و این میزان برای مخزنی با چنین حجمی بسیار ناچیز است.

برای بهبود وضع کارون پیشنهادی دارید؟

به عقیده من اصلا باید کارون را فراموش کرد و اگر واقعا می‌خواهیم کاری انجام دهیم، باید به سراغ رودخانه دز برویم. اگر بتوانیم کیفیت رودخانه دز را درست کنیم، به طور قطع می‌توان آب با EC دو هزار را در اهواز رها کرد. تاکنون شاید بیش از 20 مرتبه کیفیت آب از سد تنظیمی گتوند تا خرمشهر و آبادان را در فصول مختلف اندازه‌گیری کرده‌ایم. فاضلاب‌هایی که چه در اهواز و چه در سایر نقاط وارد رودخانه می‌شوند علاوه بر افزایش شوری آب، مشکلات بیولوژیکی نیز ایجاد می‌کنند، بنابراین این امر نیازمند سامان‌دهی اساسی است.

این سامان‌دهی نیز باید از رودخانه دز شروع شود، چرا که مهم‌ترین منبع آلوده‌کننده رودخانه کارون، دز است. پس از کشت و صنعت اهواز، 5 کشت و صنعت دیگر بدون کوچکترین مطالعاتی راه‌اندازی شده‌اند.

در یکی از جلسات بررسی مشکلات کیفیت آب در این مناطق پیشنهاد شد که تولید در هکتار دو کشت و صنعت شمال اهواز که از کارون و 3 کشت و صنعت دیگر را که از دز آبگیری می‌شوند، با هم مقایسه کنیم. ما باید از این فرافکنی‌ها دست برداریم و به سراغ اصل موضوع برویم.

این کشت و صنعت‌ها قراردادهای سالیانه‌ای با آب و برق خوزستان دارند که صرف نظر از خشکسالی و یا ترسالی باید آب مورد نیازشان تامین شود. این در حالی است که میزان آلودگی ناشی از افزودن یک حبه قند به یک لیوان آب و یک پارچ با یکدیگر یکسان نیست.

4 میلیارد متر مکعب آب برداشت شده از سوی این کشت و صنعت‌ها در شرایط کاهش دبی کارون به این رودخانه بازگشت داده می‌شود، بنابراین وضعیت رودخانه روز به روز نسبت به زمان پرآبی آن بدتر می‌شود.

در کنار آن مراکز پروش ماهی و سایر کشت و صنعت‌های حاشیه رودخانه نیز روز به روز گسترش یافته و آب آن را وارد کارون می‌کنیم و سپس به فرافکنی در این باره می‌پردازیم.

در محل سد تنظیمی گتوند دو کانال داریم که کانال احداث شده در تکیه‌گاه چپ و دشت عقیلی آب مورد نیاز مردم و کشاوران را تامین می‌کند و کانال دیگر آب مورد نیاز کشت و صنعت کارون و نیشکر را می‌دهد. کشت و صنعتی‌ها رودخانه کارون را زباله‌دان کرده‌اند. کیفیت آب را باید از مردم و بخش‌های خصوصی که آب کانال عقیلی را استفاده می‌کنند، سوال کرد. اما کشت و صنعتی‌ها چون خود آلوده‌کننده آب کارون هستند، همواره دست پیش را می‌گیرند. /آنا

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
گزارش تصویری
همسران ستاره‌های رئال با حجاب در کشوری عربی + تصاویر
بازیکنان رئال مادرید برای حضور در جام جهانی باشگاه‌ها به امارات سفر کرده‌اند.