کد خبر: ۵۲۶۴۳
تاریخ انتشار: ۰۴ مهر ۱۴۰۱ - ۰۹:۰۰

از مشروطه تا دولت رئیسی

اعتراضات مردمی با اختشاشات گره خورد و بازهم به دلیل تمیز ندادن خط اعتراض و اختشاش به نتیجه نرسید؛ اتفاقی که در زمان مشروطه هم افتاد.

به گزارش تجارت امروز؛ در ایران اگر انقلاب مشروطه را بزرگ‌ترین تحول اجتماعی صورت گرفته در قرن نوزدهم میلادی بدانیم، مشاهده می‌کنیم که سرآغاز قیام مردمی، ریشه در اقتصاد دارد.
نخستین زمزمه‌های انقلاب مشروطه از سوی بازار شنیده شد، بازاری که نیرو‌های آن همان مردمی هستند که از گرانی مواد غذایی، تورم و محدود شدن کسب‌و کار و بازرگانی شان به تنگ آمده اند. در اینجا نیز خاستگاه اولیه مطالبات مردم و بازاریان، کسب حداقل رفاه اقتصادی و آزادی‌های تجاری است؛ نه «مشروطه» و شعار «مشروطه خواهی» پس از گسترش انقلاب جان گرفته و حتی هدف اولیه آغاز جنبش را در سیطره خود می‌گیرد. این همان نکته‌ای است که بسیاری از مورخان بزرگ مشروطه نیز از آن غافل مانده اند. این مورخان، همان‌هایی هستند که هدف ثانویه انقلاب، یعنی مشروطه خواهی و شعار مبارزه با استبداد و بیگانگان را به‌اشتباه به‌جای هدف اولیه شورش مردم و بازاریان که همان کسب حداقل معیشت، رفاه اقتصادی و آزادی‌های تجار و بازرگانی است، می‌نشانند.
نقش و اهداف بازار در شکل گیری جنبش مشروطه، بحثی است که در زوایای تاریخ کشور تاریک مانده و کمتر به آن پرداخته‌شده است. این بازار بود که با دفاع از حقوق خود در مقابل استبداد و سیاست‌های اقتصادی دولت (دربار) و بیگانگان، به سایر مردم اثبات کرد که می‌توان برای آزادی مبارزه کرد و در برابر استثمار و استعمار تسلیم نشد. دوران قاجار را می‌توان دوره آغاز کشمکش و نزاع جدی میان دولت و بازار دانست، دورانی که دولت به منظور تأمین رشد سرسام آور هزینه‌های دربار، با افزایش میزان مالیات، فشار زیادی به بازار وارد ساخت. نزاع میان دولت و بازار از دوران ناصرالدین‌شاه جدی‌تر شد و در زمان مظفرالدین شاه به اوج خود رسید؛ چراکه بازار علاوه بر هزینه‌های دربار، باید هزینه سفر‌های خارجی شاه و درباریان را نیز تأمین می‌کرد. افزایش هزینه‌های دربار در این دوران از طریق افزایش میزان مالیات و وضع عوارض سنگین گمرکی برای صادرات کالا‌های ایرانی جبران می‌شد که این دو عامل، فشار هزینه سنگینی را بر بازار وارد ساختند که درنهایت، خود، عاملی شدند برای انفجار و شورش بازار که به جنبش مشروطه منتهی شد.
از سوی دیگر، با ورود کالا‌ها و کمپانی‌های خارجی برای تصاحب بازار ایران، بازار نسبت به از دست دادن آزادی‌های تجاری و منافع کسب درآمد خود احساس خطر می‌کند و این خود انگیزه‌ای می‌شود تا تصمیم بگیرد برای حفظ منافع خود بر اساس مکانیزه بازار، در مقابل دربار و سیاست‌های او بایستد؛ اما در این دوران، بازار به‌تدریج به یک مرکز قدرت در مقابل دربار بدل می‌شود. دیگر بازاریان در این دوره به نقش خود در اقتصاد کشور پی برده اند و آگاه شده‌اند که اگر همه باهم متحد شوند، نه‌تن‌ها می‌توانند در مقابل دربار بایستند، بلکه خواهند توانست دست بیگانگان را از کشور و بازار‌های داخلی کوتاه کنند که البته بازار این تجربه را از جنبش تنباکو کسب کرد.

چرا حکومت نتوانست با زور جلوی بازار بایستد؟

همان‌گونه که در ابتدای مطلب اشاره شد، ایستادگی بازار در مقابل دربار که به دنبال آن روحانیون و سپس مردم نیز به آن پیوستند، مقدمه ساز جنبش مشروطه بوده است؛ اما ایستادگی بازار در مقابل دولت معلول عواملی است که در زیر به آن‌ها اشاره می‌شود.
الف عوامل خارجی: درواقع جنگ میان دولت و بازاریان زمانی به اوج خود رسید که انگلیسی‌ها پس از کشف ذخایر نفتی ایران درصدد برآمدند در کنار دست‌اندازی انحصارطلبانه بر منابع نفتی، جایی برای خود در بازار سنتی و تجاری ایران باز کنند و به‌تدریج بازار ایران را در اختیار بگیرند. در این شرایط، در کنار دست‌اندازی‌های انگلیس، دولت روسیه نیز از طرق مختلف سعی کرد به دربار ایران نفوذ کند و از این طریق، به مقاصد سیاسی و اقتصادی خود در داخل ایران برسد. درواقع بیشترین تأثیر نفوذ بیگانگان به دربار ایران، بر روی بازار بوده است؛ چراکه همواره اهداف سیاسی بیگانگان بر پایه اهداف اقتصادی شکل می‌گرفته و تاریخ این موضوع را اثبات کرده است. به‌طورکلی مهم‌ترین دلایل خارجی برای آنکه بازار ایران تحریک شود تا جلوی نفوذ بیگانگان را بگیرد، به این شرح است:
۱- قرارداد رژی: درواقع عقد قرارداد دولت ایران با شرکت «رژی» انگلیسی که به موجب آن انحصار تولید، توزیع و صادرات توتون و تنباکوی ایران به این شرکت داده شد، نخستین اقدام آشکار دولت انگلیس برای نفوذ به بازار ایران بوده است؛ اما در خصوص اینکه چرا نفوذ به بازار ایران از مجرای بازار توتون و تنباکو بوده است، باید گفت که این دو محصول سهم مهمی در تجارت بازرگانان و بازاریان ایران داشتند؛ به‌طوری‌که «رئیس‌کل گمرک‌های آمار ایران مقدار تنباکوی مصرف سالانه را در ایران ۵ میلیون و ۴۰۰ هزار کیلوگرم و مقدار صادرات را به ۴ میلیون کیلوگرم آمار می‌دهد.» درواقع می‌توان واقعه «جنبش تنباکو» را همان‌گونه که بسیاری از تاریخ نویسان نیز بران اذعان دارند، یکی از عوامل اثرگذار در شروع جنبش‌های مردمی و شکل گیری مشروطه دانست که درواقع، مبارزه با قرارداد رژی در وهله اول از سوی بازاریان و تجار بازاری آغاز شد که با حمایت روحانیت، سایر مردم نیز به صحنه آمدند و این قرارداد فسخ شد. اینجاست که بازار برای نخستین بار به قدرت اتحاد خود پیشبرد و ازآن‌پس همان‌گونه که اشاره خواهد شد، از این تجربه در راستای دیگر اهداف خود نیز استفاده می‌کند.
۲- پیمان نامه‌های گمرکی: «در سال ۱۲۷۸ و در زمان امین الدوله، سه تن بلژیکی را آورده و کار گمرک ایران را به ایشان سپردند. سرکرده آنان «نوز» بود که نخست عنوان «رئیس‌کل گمرکات» به او دادند که باید در زیردست صدراعظم کار‌های گمرک را راه ببرد؛ ولی سال دیگر، هنگامی‌که شاه آهنگ اروپا داشت، به دستاویز آنکه صدراعظم همراه او خواهد رفت، نوز را «وزیر کل گمرکات» گردانیده و به‌یک‌باره در کارهایش خود سر ساختند.» در زمستان همین سال پیمان گمرکی که با روسیان بسته‌شده و تعرفه گمرکی که از روی آن درست‌شده بود بیرون آمد... در سال ۱۲۸۱ پیمان‌نامه‌ها به همدیگر داده شد؛ ولی به کار بستن آن بازمانده بود که بهمن‌ماه این سال به آن برخاستند. این پیمان و تعرفه یکسره به زیان ایران و نتیجه آن این بایستی بود که اندکی افزارسازی و پارچه بافی و مانند این‌ها که ایرانیان می‌داشتند، از میان‌رود و کار داد وستد و بازرگانی از رونق افتد و کشاورزی و گله داری نیز آسیب ببیند و در پایان آن باشد که مردم ایران دست‌بسته و بیکار مانده و به شهر‌های قفقاز و دیگر جا‌ها بکوچند یا در کشور خود به‌سختی افتاده و از ناچاری به همسایه بیگانه گرایند.
درواقع این پیمان نامه طوری تنظیم‌شده بود که بر واردات کالا‌ها از روسیه تعرفه‌های پایین و بر صادرات کالا‌های ایرانی تعرفه‌های گمرکی بالا بسته می‌شد. تعرفه‌های گمرکی سنگین بر صادرات کالا‌های بازرگانان ایرانی که خود از بازاریان نیز بودند، در کنار قرارداد‌های بازرگانی نابرابر مابین دولت ایران و دول خارجی، فشار سنگینی بر بازار وارد ساخت که این خود علتی شد برای شکل گیری جنبش مشروطه.

۳- وام‌های خارجی: اخذ وام‌های خارجی دربار ایران از بیگانگان و به خصوص از دول روسیه و انگلستان در راستای جبران کسری شدید تراز تجاری ایران و پوشش هزینه‌های سرسام آور دربار، یکی از عوامل محرک بازار و مردم برای قیام علیه دربار بوده است.
ب عوامل داخلی: پس از تعارض‌های اولیه میان دولت و بازار راتبه‌گیر دخالت خارجی‌ها در بازار (به‌طور مستقیم و غیر مستقیم)، زمینه برای گسترش جنبش‌های داخلی مهیا شد.
۱- کوچک شدن مرز‌ها
۲- کاهش ارزش پول ملی
۳- افزایش فشار مالیاتی

 

بیشتر بخوانید:

از غم نان تا مشروطه

با توجه به آنچه گفته‌شده است مشاهده می‌شود که بیشترین فشار‌های اقتصادی ناشی از سیاست‌های دربار و نقشه‌های بیگانگان برای نفوذ به سیاست و اقتصاد ایران، به بازار وارد می‌آمده است. تحت این شرایط است که بازار آزادی‌های خود را در معرض خطر می‌بیند و آمادگی لازم را برای شورش پیدا می‌کند؛ اما بهانه شورش و قیام بازار در راستای حفظ سود و آزادی‌های تجاری خود زمانی داده می‌شود که علاء الدوله، حاکم تهران، تعدادی از بازاریان و طلاب را به بهانه افزایش قیمت قند شلاق می‌زند. درواقع بهای قند به دلیل جنگ بین ژاپن و روسیه افزایش‌یافته بود. علاءالدوله به بهانه گران شدن قند، تعدادی از تجار و طلاب را ازجمله سید هاشم قندی که مردی بسیار خیر بود و چند مسجد ساخته بود شلاق می‌زند و بازار که از افزایش فشار‌های مالیاتی حکومت و اعطای امتیاز فعالیت‌های تجاری به خارجی‌ها به تنگ آمده بود، اینجاست که آزادی‌های خود را ازدست‌رفته تلقی می‌کند و واکنش نشان می‌دهد و این همان واکنشی است که به دنبال آن مشروطه شکل می گیرد.

از انقلاب مشروطه تا وعده‌های رئیسی

این روز‌ها با عدم تحقق وعده‌های دولتی که مردم گمان می‌کردند به حکومت نزدیک‌تر است و مشکلاتشان را حل می‌کند روبرو هستیم؛ وعده‌هایی ازجمله گذاشتن گشت ارشاد برای مدیران که نتیجه‌اش احیای دوباره گشت ارشاد برای مردم و عدم برخورد با مدیرانی مثل خزعلی شد و حتی وعده‌هایی، چون مسکن ملی و دیگر وعده‌هایی که باگذشت بیش از یک‌چهارم دوران دولت انقلابی عملانشانی از محقق شدنشان نیست.
اگر قدری فرصت داشته باشید و در خیابان‌های شهر قدم بگذارید به‌خوبی سردرگمی و ناراحتی مردم از وضعیت موجود را می‌بینید؛ وضعیتی که دولتمردان می‌گویند به برجام گره نخورده است. به نظر حقیر مصداق اتفاقات دولت آن مصرع حافظ است که می‌گوید حافظ تو خود حجاب خودی از میان برخیز؛ خدمتگزاران مردم در دولت خودشان حجاب خودشان شدند و به نظر می‌رسد باید از میان برخیزند تا دعوای نان سودای جان نگیرد.

انتهای مطلب

نظر شما